Stres yaþamýn özünde her zaman vardýr. Stresi geçmiþte doðanýn getirdikleri yaratýrken þimdi insanýn yarattýklarý yaþatmaktadýr. Günümüzde birçok insan kendini gereðinden çok yorgun hissediyor. Stres, bireyin bedensel ruhsal sýnýrlarýnýn tehdit edilmesi ve zorlanmasý ile ortaya çýkan bir gerginlik durumudur. Kadýköy Þifa Hastanesi Psikoterapisti Fatma Tosun stresin olumsuz etkilerini ve baþa çýkma yollarýný anlatýyor.

Stres karþýsýnda bireyin bütünlüðü tehdit altýndadýr ve bireyin kendini korumak için oluþturduðu dengesi, bu durumdan etkilenir. Bozulan dengenin yeniden saðlanmasý gerekir. Denge, bu durumla savaþarak veya kaçarak yeniden oluþturulur.

Bir tehlike ile karþý karþýya gelen birey, baþa çýkamayacaðýna inandýðý bir tehlikeden ya uzaklaþmaya çalýþýr kaçar, ya da baþa çýkacaðýna inandýðý tehlike ile savaþýr ve böylelikle yeni duruma uyum saðlar.  Stres tepkisi “Genel Uyum Belirtisi” olarak ta anýlýr.

Bunun üç basamaðý vardýr:

1. Alarm dönemi: Vücudun dýþ uyaraný stres olarak algýladýðý durumdur. Kiþi mücadele ederek ya da kaçýnarak iç dengesini yeniden kurmaya çalýþýr. Stres hormonlarýnýn salgýlanmasý, kan basýncýnýn artmasý ve terleme gibi tepkiler verir.

2. Direnç dönemi: Kiþi karþýlaþtýðý stres verici duruma direnç oluþturmaya baþlar. Stres kaynaðý olan olayý etkili bir þekilde çözerse beden normale döner,  alarm aþamasýnda meydana gelen hasarý onarýr. Eðer kiþi olayý etkili bir biçimde çözemezse bedenin gücü azalýr.

3. Tükenme dönemi:  Stres verici durumla etkili bir þekilde baþ edilemediðinde, üstesinden gelinemediðinde beden tükenir, bitkin düþer. Vücutta geri dönüþü olmayan aðýr hasarlar yaratýr.  

Bir tehdit karþýsýnda bedende hayatýný sürdürme amacýna yönelik bir dizi faaliyet baþlar. Bedensel düzeydeki deðiþikliklerin hepsi bütün insanlarda ayný basamaklardan geçmesine raðmen; psikolojik düzeyde olaylar, kiþilik ve çevre gibi bireysel þartlara baðlý olarak birçok deðiþiklik gösterir.

Stres hayatýn bir gerçeðidir. Her zaman vardý ve her zaman olmaya devam edecek. Önemli olan bizim onu nasýl algýladýðýmýz ve nasýl bir tepki verdiðimizdir. Ancak genellikle olumsuz bir þey olarak düþünülür. Stresin sadece olumsuz ve kiþiye zarar veren etkileri yoktur; ayný zamanda kiþiyi ileriye götüren, geliþtiren, büyüten, olgunlaþtýran ve yaratýcýlýðý arttýran yönleri de vardýr. Uygun düzeyde bir zorlanma, gerginlik aþýldýðýnda elde edilecek yeni kazanýmlarý da beraberinde getirir.

Herkes için deðiþebilen belirli bir düzeyde stres, varoluþun olumlu bir özelliðidir ve etkili bir iþleyiþ için gereklidir. Bu tür stres bireyde fiziksel ve ruhsal geliþmeye yol açar.

Aþýrý stres, gerginlik;  fizyolojik, zihinsel ve duygusal açýdan saðlýðýmýzý olumsuz etkileyen bir tehdit oluþturur.

Yoðun ve uzun süreli stres altýnda;  adale geriliminde artýþ, kalp vurum sayýsýnda ve solunumda hýzlanma, kan basýncýnda artýþ gibi fizyolojik tepkiler gerçekleþir. Bu durumda salgýlanan stres hormonlarý, kalp hastalýklarý, yüksek tansiyon, baþ aðrýsý, baðýþýklýk sisteminin zayýflamasý gibi saðlýk açýsýndan risk yaratan hastalýklara neden olabilir.

Ýnsanlar stres karþýsýnda psikolojik tepki olarak geri çekilme, isteksizlik, motivasyon kaybý, yaþamdan zevk alamama, kýzgýnlýk, sinirlilik, huzursuzluk, korku, endiþe gibi duygusal problemler geliþtirebilir.

Ayný zamanda zihinsel düzeyde dikkati toplamada güçlük, unutkanlýk, uykusuzluk ve takýntýlý düþünceler oluþabilir.

Ýnsanlarda Stres Yaratan Durumlar:  

1. Fiziki çevreden kaynaklananlar:

·         Hava kirliliði

·         Gürültü

·         Kalabalýk

·         Sýcaklýk-Soðukluk

·         Radyasyon

2. Ýþ konusundan kaynaklananlar:

·         Aðýr iþ

·         Gece iþi

·         Aþýrý yüklenme

·         Karar verme gücü ve  büyük sorumluluk gerektiren iþler

·         Zaman baskýsý altýnda çalýþma

·         Rollerdeki belirsizlikler

·         Ýþ tanýmlarýndaki yetersizlikler

3. Psikososyal özelliklerden kaynaklananlar:

Günlük stresler

·                     Trafikte sýkýþmak

·                     Evde iþlerin aksamasý ve karþýlaþýlan aksilikle

Geliþimsel Stresler

·                     Okula baþlama

·                     Ergenlik dönemi

·                     Menopoz/Andropoz

·                     Ýþ hayatýna baþlama

Yaþam krizlerine baðlý stresler

·                     Evlilik

·                     Boþanma

·                     Ciddi hastalýklar/Yaralanmalar

·                     Hamilelik/Doðum

·                     Okul deðiþikliði

·                     Akademik baþarýsýzlýk

·                     Taþýnma

·                     Baþka bir þehre ya da ülkeye taþýnmak

·                     Aile bireylerinden birinin ölümü

·                     Ýþten çýkarýlma/iþini kaybetme ya da iþ deðiþikliði

·                     Savaþ halinde ya da doðal afet sýrasýnda ölüm riski

Burn out sendromu nedir?

Ýngilizce bütünüyle yanmýþ anlamýna gelen burn out ifadesi, vücudun fiziksel ve ruhsal olarak çökmesi anlamýna geliyor. Bu sendrom sürekli stres altýndaki kiþilerde görülür. Özellikle iþ stresinin ve yükünün yoðun olduðu iþ yerlerindeki çalýþanlarda oldukça sýk görülen bir sendromdur.

Ýþ yeri koþullarýnýn yaný sýra çalýþanlara ait kiþilik özellikleri de bu sendromun ortaya çýkmasýnda rol oynamaktadýr.

Ýþlerine gereðinden fazla baðlý ve en mükemmel þekilde yapma kaygýsý ile kendilerini aþýrý zorlayýp baský altýna sokan, yaþadýðý her sorunda kendini suçlamaya ve kendini olumsuz deðerlendirmeye eðilimli kiþilerde daha çok görülmektedir.   Bundan dolayý da kendi ihtiyaçlarýný bile gözden kaçýrabilirler. Yorgunluk ve ilgisizlikle baþlayan tükenmiþlik uzun süre kendini saklayabilir. Bu hastalýða yakalananlar kendilerini çok çalýþýyor, ama bunun sonucunda hiçbir þey elde edemiyor olarak düþünürler.

Tükenmiþlik sendromu yaþayan kiþide yaptýðý iþ giderek daha anlamsýz gelir, çalýþma isteðini kaybeder. Giderek daha kolay sinirlenmeye, iþ arkadaþlarý, üstleri ile tartýþmaya ve geçinememeye baþlar. Ýþ yapma isteðini ve gücünü kaybeder.

Ortaya çýkan  belirtiler kiþi tarafýndan önemsenmezse; hastalýk mide, kalp ve sýrt aðrýsý baþta olmak üzere birçok probleme de neden olabilir. Bu hastalar çoðunlukla gergindir ve rahatlamaya ihtiyaç duyarlar. Bu kiþilerin yaþamlarýnda kendilerini rahatsýz eden sorunlarý fazla düþünmek yerine dikkatlerini baþka þeylere yönlendirmeyi öðrenmeleri gerekiyor. Bu nedenle burn out sendromu tedavisinde ilk önce nedenler konuþularak ortaya çýkarýlýr ve daha sonrasýnda ilaçla tedavi desteklenir.

Stresten Korunabilirsiniz:

Stresin zarar veren etkilerinden çeþitli yöntemlerle korunabilir ve kendinizi daha huzurlu, mutlu, doyumlu, yaþamdan keyif alan biri olarak hissedebilirsiniz. Aþaðýdaki yöntemlerden size uygun olan birkaçýný kullanabilirsiniz.

●        Solunum kontrolü:  Doðru nefes alýp vermeyi öðrenin. Doðru ve derin nefes     alýp-vermeyi   yapabilmek, gevþemeyi öðrenme yolunda atýlan en önemli       adýmdýr. Nefes alýp vermenin          kendisi bir gevþeme yolu olduðu gibi,    bütün gevþeme egzersizleri içerisinde egzersizin   bir parçasý olarak da kullanýlýr.  Ýyi nefes almak, iyi nefes vermekle olur. Ýyi nefes derin, aðýr ve     sessiz olmalýdýr.

·                     Bedensel gevþeme: Stresle baþa çýkmada en etkili yol gevþemedir. Gergin olduðumuzda salgýlanan kimyasallarla gevþeme durumunda salgýlanan kimyasallar farklýdýr.  Gevþemenin öðrenilmesi ve uygulanmasýyla, gerginlik sýrasýnda ortaya çýkan kimyasallar kaybolur. Böylelikle bedende meydana gelen gerginliði tersine çevirir. Gevþemenin ilk adýmý solunumu kontrol etmektir. Ýkinci adým dikkatinizi bedeninizin belli noktalarýna vererek o bölgedeki duyularýnýzýn-gerginliklerinizin farkýna vararak o bölgenin gevþemesine izin vermektir. Baþýnýzdan baþlayarak omuzlar, kollar, karýn, kalça, bacaklar ve ayaklara sýrayla odaklanmak ve gevþemeye izin vermek bedeninizin rahatlamasýna yardýmcý olur. Bu hareketleri kitaplardan ve internet sitelerinden öðrenmek mümkün.

·                     Fiziksel egzersiz: Düzenli yapýlan egzersiz kas gerginliðinin azaltýlmasýnda etkilidir ve kiþinin kendisini daha iyi hissetmesini saðlar. Egzersiz yapmak endorfin, yani mutluluk hormonlarýnýn üretimini arttýrýr.

·                     Yürüyüþ yapýn:  Özellikle yeþil alanlarda, deniz kýyýsýnda. Zihninizin dinlenmesine yardýmcý olur. Haftada en az 3 kez yapýlmasýnda yarar vardýr.

·                     Masaj:  Sinir sistemi üzerinde gevþetici ve kendinizi iyi hissetmenizi saðlayan hormonlarý harekete geçirir.

·                     Kýsa molalar verin:  Gün içerisinde evde, iþte 5 - 10 dakika kýsa molalar verin. Nefes egzersizine, olumlu düþünmeye ve size iyi gelen bir yerde kendinizi hayal ederek dinlenmeye zaman ayýrmakta iyi hissettirir

·                     Tatil: Kýsa ya da uzun tatiller yapmak rahatlatýr.

·                     Psikolojik Danýþmanlýk: Sýkýntýlarýnýzý, sorunlarýnýzý bir danýþmanla konuþmak farklý bir bakýþ açýsý kazanmanýza, sorunlarýn kaynaðýna bakmanýza ve etkin bir þekilde çözümlenmesine yardýmcý olur.