Nasreddin Hoca’nýn fýkralarýný tasavvufî açýdan yorumlayan eserler de yazýlmýþtýr. Bu eserlerden birisi de “Hoca Nasreddin Latifesiyle Burhaniye Tercümesi adlý Mevlana’nýn torunlarýndan Seyyid Burhaneddin Çelebiye ait olan eserdir. Nev’izâde Atâyî’nin ‘Sohbetül-Ebkâr’ adlý eserinde Nasreddin Hocaya ait su fýkra yer alýr: Kapalý bir çeþmenin týkacýný þuursuzca açan hoca üstünü basýný berbat eder. O bundan güzel bir netice çýkarýr: Boþboðaz cahil bir kiþinin söylediði þuursuz bir söz, týkacý açýlmýþ çeþmeye benzetilir. Böyle bir söz temiz bir insaný kirletir. Haksýz dedikodulara sebep olur. Herkesin bildiði gibi Nasreddin Hoca eþeðe ters biner. Bundan kasýt nefsin dediðini yapmamak onun zýddýna hareket etmektir. Zira nefis ruhun bineðidir.

Bir Nasreddin Hoca fýkrasýnda, Dünyanýn bir kocakarý olduðu ama onun cazibesinin kisiyi aldatýp kendini sattýrdýðý ifade edilir. Göle yoðurt çalmak bir çok kiþiyi irþat etmeye çalýþmak olarak, eþeðe alfabe öðretmek nefsi ilahi bilgi ile eðitme, terbiye etme, ipe un sermek ömrü heba etmek seklinde þerh edilir.

Bir baþka Nasreddin Hoca fýkrasý ve buna yapýlan tasavvufî yorum su þekildedir: Bir gece rüyasýnda Nasreddin Hoca’ya dokuz akçe para vermiþler. Hoca, hele on akçe olsun diye ýsrar etmiþ derken uyanýp bakmýþ ki elinde bir þey yok. Gözlerini tekrar kapatarak elini uzatan Hoca, “Getir dokuz akçe olsun.” demiþ. Bu fýkranýn tasavvufî izahý su þekildedir: Bu fani dünya bir rüya âlemi gibidir. Kavga ve dövüþle daha çok kazanmak için çalýþmanýz boþunadýr. Elinizde iken sadaka ve hayratta bulunun, uyandýðýnýz vakit eliniz bos çýkmasýn.

Bir baþka fýkrada Hoca bir bahçeye girer. Bahçedeki sebzeleri çuvalýna doldururken mal sahibi gelerek: ‘Burada ne yapýyorsun?’ diye sorar. Hoca: ‘Beni bir rüzgâr buraya attý’ der. Bahçe sahibi, ‘Peki bu sebzeleri kim kopardý?’ diye sorar. Hoca ‘Rüzgâr þiddetli olduðundan, beni oradan oraya attý ben de onlara tutundum, bu yüzden koptular,’ der. Bostancý: ‘Peki bunlarý çuvala kim doldurdu?’ deyince Hoca: ‘ Ýste ben de onu düþünüyordum,’ der. Fýkra su þekilde yorumlanýr: Gerçek hayata

göre, bir gölge bir hayal gibi olan bu dünya hayatýnda, düþünmeden, helal haram demeden, yarýný düþünmeden tûl-i emel ile çalýþan rýzýk toplayan kimseler, yarýn baðbâný hakiki olan Cenab-ý Kibriya’nýn divanýnda öyle eðri büðrü sözleri kabul olunmayacaðýndan, bu duruma düþmektense þimdiden tefekkür edip tedbir alýnmalýdýr.

Bir baþka fýkrada; Nasreddin Hoca: “Ey Müslümanlar Hak Teâlâ’ya þükredin ki deveye kanat vermemiþ. Eðer vermiþ olsaydý evlerinize yahut bahçelerinize konarak baslarýnýzý yýkardý” demiþ. Yani Hak Teâlâ’nýn azâmet ve ihsanýný müþahede edin her kuluna mal ve mansýp vermediðine þükredin. Zira herkesin kabiliyetine göre ihsan olunur. Farklý bir fýkrada Nasreddin Hoca bir gün uzak bir yerden gelirken merkebi gayet susamýþ. Birden önünde gölü gören eþek hemen göle doðru koþmaya baþlamýþ. Yüksek bir yerden inilen göle hýzla ilerleyen eþek tam düþecek gibi iken göldeki kurbaðalar ötmeye baþlamýþ. Eþek de ürküp geriye kaçmýþ. Hoca eþeði tutup kurbaðalara hitaben: “Aferin göl kuþlarý deyip göle üç para atarak varýn bununla helva alýn yiyin demiþ. Bu fýkranýn tasavvufi yorumu olarak “sizlere ve mallarýnýza bir ziyan gelmezse Allah’a þükredin. Sadaka verip ihsan edin, zira vereceðiniz sadaka nice belalarý ve kazalarý defedip sizleri sûrî ve manevi tehlikeden kurtarýp ömrünüzü ve malýnýzýn çok olmasýna delalet eder” þ denmiþtir.

Nasreddin Hoca nüktedanlýðý ile batýlýlarýn da dikkatini çekmiþ, etkilenmeler sonrasýnda onun fýkralarý ile batýdaki bazý fýkralar arasýnda benzerlikler tespit edilmiþtir. Kimi zaman Batýda karikatür sanatçýlarýna ilham kaynaðý olmuþ Nasrettin Hoca fýkralarýmýz da vardýr. Sözgelimi, eþeðine binen Hoca heybesini omzuna koyar ve bunun sebebini soranlara: “Zavallý hayvan, beni zor taþýyor, bir de heybeyi mi tasýsýn?” der! Fransýz karikatür sanatçýsý bu konuyu söyle isliyor: Birisi tartýlýrken paltosunu çýkararak koluna almýþtýr, basküldeki rakamýn ayný kaldýðýný görünce söyle der: “Tuhaf þey, paltomu çýkardýðým halde, kilom deðiþmedi !”

Nasreddin Hoca’nýn nükteleri ve bunlarý tedai ettiren deyimler bir çok sair ve edibimiz tarafýndan kullanýlmýþ nüktelere telmihlerde bulunulmustur.

Nasreddin Hoca irþadýný tasavvufun dinamik yapýsýndan faydalanarak mizahî mesajlar vererek yapmýþtýr. Bu da bir irþad tarzýdýr.Mevlana’nýn tasavvuf eðitiminde musiki ne ise, Nasreddin Hoca’nýn irþadýnda mizah odur. Onun mizahý, dinî, edebî ve ahlakî mesajlar içerir.10

Görüldüðü gibi Nasreddin Hoca fýkralarý, görünen yüzü dýþýnda derin manalar içermektedir. Tasavvufî bir kültüre sahip olan hoca fýkralarýnda kullandýðý sembolik bir dil ile bir takým mesajlar vermiþtir. Nasreddin Hoca’nýn hayatýný incelediðimizde aldýðý eðitim ve görevlerin bu tür alegorik anlatýmlarý yapabilecek bir altyapýya sahip olduðunu görüyoruz. Bir çok tarihî yazma eserlerde Nasreddin Hoca fýkralarýnýn tasavvufi þerhlerinin yapýlmasý ve halk tarafýndan hikmetle okunmasý, fýkralarýn bu ilk bakýþta görülmeyen dünyasýna olan ilginin bir sonucudur.

Nasreddin Hoca, bahsi geçen fýkralarýndaki bazý sembol varlýklarý kanaatimizce þuurlu olarak kullanmýþtýr. Onun fýkralarýndaki temel figür, güldürürken düþündürmek seklinde öne çýkar. Dolayýsýyla fýkralarý sadece gülme adýna söylenmiþ vakalar, Nasreddin Hoca’yý da bir komedyen gibi görmek yanlýþ bir yaklaþým olacaktýr. Nasreddin Hoca’nýn fýkralarýný okurken, fýkralarýn arka planýndaki kastý anlamaya çalýþmamýz gerekir.

* (KANAK :Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ÖZCAN)